ArtsAutosBooksBusinessEducationEntertainmentFamilyFashionFoodGamesGenderHealthHolidaysHomeHubPagesPersonal FinancePetsPoliticsReligionSportsTechnologyTravel

Las Meninas van Velazquez - het eerste moderne schilderij.

Updated on January 1, 2011

Las Meninas (De Hofdames) van Velazquez is een Filosofie in Beeldvorm.

De Hofdames van Diego Velazquez is een intrigerend schilderij en niet alleen voor kunsthistorici. Ook filosofen als Foucault hebben er uitgebreid bij still gestaan.

Het begin van de Moderne Kunst is het moment dat reflectie - zeg maar: nadenken - over beelden een rol gaat spelen. De Hofdames is daarom een klassiek schilderij met een groot belang voor de filosofie van de kunst. Je kunt er het begin van de moderne kunst in zien. Dat wilde ik hier laten zien.

Wat is eigenlijk moderne kunst? Aan dit schilderij kun je zien wat het verschil maakt tussen de klassieke en de moderne tijd. Kunst wordt volwassen doordat ze gaat nadenken - en dat "nadenken" of die reflectie vind je terug op het schilderij.

Moderne kunst denkt na over hoe we zien en de wereld beschouwen. Post-moderne kunst denkt na over de moderne kunst - over hoe we het vroeger zagen en nu. Hoe de geschiedenis bepaalt hoe we iets zien.

Eigenlijk gaat de kunst heel langzaam over in de filosofie tot ze niet meer los the maken zijn.

Las Meninas van Velazquez

Velazquez Las Meninas
Velazquez Las Meninas

De Hofdames van Velazquez is het eerste moderne schilderij. Waarom? Wat is dan zo "modern" aan het schilderij? Omdat in het beeld zelf wordt uit-gebeeld wat de Moderne Tijd kenmerkt: we gaan nadenken over alles, 'reflecteren' heet dat. En die 'reflectie'(als nadenken) kan mooi worden uitgebeeld in reflecties' (als weerspiegelingen).

Bovendien - als je Foucault mag geloven - word jij er als toeschouwer ook bij betrokken, naast de levende onderwerpen van het schilderij, de niet afgebeelde koning en koningin, en de kunstenaar zelf die er twee maal op staat. fascinerend schilderij dus.

Analyse van Las Meninas - De 'reflecties' binnen het schilderij.

Velazquez Las Meninas analyse
Velazquez Las Meninas analyse

[1] De kunstenaar kijkt jou aan, jij bent de toeschouwer. Dat gebeurt ook met vele andere figuren in het schilderij.

[2] In de spiegel zie je 'jezelf', maar dat ben jij niet: hier staan de koning en de koningin.

[3] Het beeld in de spiegel is vermoedelijk ook op het doek aanwezig waaraan de kunstenaar werkt.

[4] In de deuropening staat de kunstenaar opnieuw, nu als degene die het hele tafereel overzien kan. Anderen hebben hier Jose Nieto herkend, of misschien een verwijzing naar de 'lamme duivel.'

Infanta Marguarita
Infanta Marguarita

Infanta Marguarita

Detail van het schilderij

De prinses, de "Infanta Marguarita" is net even binnengekomen tijdens de zitting. Ze kijkt haar vader en moeder aan alsof ze reageert op de vermanende blik van een van hen: "wel rustig blijven hoor."

De Hofdames van Velazquez als Beeldende Filosofie

De Re-flectie van een Beeld

Het geeft me een groot gevoel van afstand en toch van nabijheid om the weten dat ik precies drie honderd jaar na het ontstaan van dit schilderij geboren ben. Maar dat zou niet voldoende zijn om the verklaren waarom ik hier iets mee heb, zoals dat heet. Met Vélazquez maar vooral met dit ene schilderij 'De Hofdames.'

SLIM

De oorzaak van mijn fascinatie zou kunnen liggen in het feit dat het zo slim bedacht is. We zien Vélazquez zelf aan het werk op dit schilderij. Het is net alsof ik de toeschouwer ben die geportretteerd wordt. De schilder kijkt mij rechtstreeks aan met het penseel in de hand. Hij is voor mij aan het werk. Ook de andere figuren zijn zich scherp bewust van mijn aanwezigheid. Het meisje in het midden lijkt zelfs een pose aan the nemen die de mijne nabootst. Het oudere meisje spreekt het jongere bestraffend toe. Met deze man, die drie honderd jaar na ons is geboren, moet je niet spotten, lijkt ze the zeggen.

SPIEGEL

Als ik verder kijk, word ik toch wel van deze eerste fantasie bevrijd. In een spiegel aan de achterwand heeft Vélazquez de modellen weergegeven die echt voor hem stonden. Je herkent de koning en de koningin van Spanje aan de kleding. Zo zie ik dat ik in het atelier van Vélazquez op de positie van het Koninklijke paar sta, en heel even mag zien wat zij gezien hebben.

Lees meer over de Hofdames en Velazquez - Boeken op Amazon over Las Meninas

Diego Valazquez (Las Meninas) Art Poster Print
Diego Valazquez (Las Meninas) Art Poster Print

Prachtige Poster van Las Meninas op royaal formaat. Alle details van het schilderij zijn prachtig zichtbaar.

 
Las Meninas - Acting Edition
Las Meninas - Acting Edition

Korte inleiding op de geschiedenis en achtergrond van het werk.

 
Velazquez Las Meninas.
Velazquez Las Meninas.

Zeer uitgebreid gaat dit boek in op de historische context en de kunstzinnige betekenis van het schilderij.Absoluut een aanrader.

 

Ik wil graag weten wat jullie van "Las Meninas" denken... - Ben je onder de indruk van dit schilderij?

Hoe diep ben je onder de indruk van dit schilderij?

See results

Las Meninas: het verhaal op het schilderij

Hoe lees je "De Hofdames"?

HET VERHAAL

Nu ik dat weet, kan het verhaal zich gaan ontrollen. Je kunt je voorstellen dat het allemaal ook echt zo gebeurd is. Het meisje in het midden is de prinses. Links en rechts van haar staan de hofdames die haar overal op de voet volgen, dat kun je aan de kleding zien. Een dwerg en een hond maken de entourage van de prinses compleet. Een kudde speelkameraadjes omringt haar zo elk uur van de dag.

Tijdens het modelzitten is de prinses even binnengekomen uit nieuwsgierigheid en de koningin heeft toen dit beeld voor zich gezien. Misschien heeft ze wel uitgeroepen, 'och, maak daar eens een schilderij van, van wat ik nu zie!' Dit meesterwerk kan heel goed uit zo'n vluchtige wens ontstaan zijn, want men doet wat de koningin wil als men haar hofschilder wil blijven.

HISTORISCH

Voor een kunsthistoricus is er dan nog veel the vertellen over. Gombrich bespreekt uitgebreid de biografische context van schilderijen en roemt Vélazquez om zijn vermogen "een echt moment in de tijd vast the leggen lang voor de uit-vinding van de camera.' Het is Vélazquez steeds maar gelukt om 'de realiteit om the zetten in grote schilderijen.'

HET LEZEN VAN EEN SCHILDERIJ

Ook de uitgebeelde personen komen uitgebreid aan bod. Volgens de kunsthistoricus zijn hun onderlinge relaties de 'realiteit' die door het schilderij worden vastgelegd. Zodra we weten wie Vélazquez zelf is, en wie zijn werkgevers, en wie de prinses is etc. dan zijn we in staat het schilderij the 'lezen' en zo het verhaal the vertellen van 'wat er gebeurd is.' Namen en relaties dus.

Zo kun je heel veel schilderijen benaderen. Waarom werd het gemaakt? Het antwoord verwijst naar namen en een relatie: er is een opdrachtgever, een schilder, een doelgroep.

Over zo'n schilderij is nog veel meer the vertellen. Het hangt er maar van af vanuit welk perspectief je het benadert. Ik heb me eerst afgevraagd wat er gebeurd is. Met een historische fantasie stel je dan vast wie de afgebeelde personen zijn en wat zich heeft afgespeeld. Maar je kunt ook vanuit een veel grotere afstand gaan staan en de geschiedenis even laten voor wat ze is.

LEES VERDER OVER FOUCAULT EN LAS MENINAS

Las Meninas puzzle - Gezien op Amazon

Boeken over Velazquez - De schilder en zijn tijd

Velazquez: The Technique of Genius
Velazquez: The Technique of Genius

Dit werk behandelt ook uitgebreid de schilder-techniek van Velazquez die in veel opzichten baanbrekend was.

 
Velázquez: The Complete Paintings (Classical Art)
Velázquez: The Complete Paintings (Classical Art)

Dit is het soort van werk waar ik erg van hou: je krijgt alle werken in één band bij elkaar.

 
Velazquez (Rizzoli Art Classics)
Velazquez (Rizzoli Art Classics)

Aardige en eenvoudige inleiding op een groot schilder.

 

Joel-Peter Witkin - Foto versie van Las Meninas in de stijl van Dali

Joel-Peter Witkin
Joel-Peter Witkin
Michel Foucault
Michel Foucault

Foucault over Velazquez

En dan komt Michel Foucault in het zicht.

DE WOORDEN EN DE DINGEN

In een boek dat hij schreef in 1966 onder de titel "De Woorden en de Dingen" geeft hij een analyse van dit schilderij. Dat is op zich niets bijzonders want het is een beroemd doek in de kunstgeschiedenis. Maar het is wel heel bijzonder, dat hij geen enkele interesse toont voor de historische omstandigheden. Geen verwijzingen naar tijdstip en context en hoe leuk het meisje geportretteerd is en wat de koningin wel niet gedacht zal hebben. Niets van dat alles.

Voor Foucault is het schilderij geen verhaal en het heeft geen geschiedenis. We vinden geen biografische gegevens van de kunstenaar noch van zijn modellen.

En ook de schildertechnische gegevens, van pigment via kleurgebruik tot schilderstijl, worden niet behandeld

HET SCHILDERIJ IS GEEN AFBEELDING

Dat is geen revolutie. Foucault is zeker niet tégen de benadering van de kunsthistoricus. Die doet nuttig werk door the identificeren wat er op het schilderij the vinden is. Dat identificeren van de afgebeelde personen leidt tot 'namen' die ons moeten vertellen wat de kunstenaar voor ogen had. Maar een dergelijke identificatie is 'alleen maar een kunstmatig hulpmiddel: het geeft ons een vinger om mee the wijzen, met andere woorden, het maakt het mogelijk om snel heen en weer the bewegen van de plaats waar we spreken naar de plaats waar we kijken; met nog andere woorden we leggen de ene plaats over de andere heen alsof zij een en hetzelfde zijn.'

"We doen net alsof het beeld precies dekt wat de naam zegt."

We zien een figuur die Napoleon moet voorstellen, en door the zeggen dat dit binnen het schilderij Napoleon is, hebben we de betekenis van het beeld vastgelegd. We hebben de naam en alles wat daarbij hoort in de concrete geschiedenis over het beeld hééngeschoven totdat ze elkaar afdekken. De kunsthistoricus helpt ons deze afdekking tot stand the brengen. Als je maar weet 'wat het voorstelt' kun je het antwoord vinden op de vraag: 'wat heeft dit schilderij the zeggen?'

Foucault probeert een andere relatie the leggen tussen de realiteit (onze namen en relaties) en de afbeelding op het schilderij. De kunsthistorische benadering is waardevol en noodzakelijk, maar niet voldoende.

Boeken over Foucault - Hoe de filosofie het kunstwerk begrijpt...

Las Meninas en de toeschouwer

Hoe sta je in de ruimte van het schilderij?

DE ROL VAN DE TOESCHOUWER

Dus moet ik weer terug naar mijn eerste fantasie. Als ik naar een schilderij wil kijken op de manier waarop Foucault dat doet, moet ik juist niet vergeten dat ik als toeschouwer er ook bij betrokken ben. Vanuit het schilderij kijkt de schilder wel degelijk mij aan, zodra ik ervoor ben gaan staan. Ook dat is een relatie en die is zelfs absoluut noodzakelijk. De schilder kijkt mij aan, en ik kijk naar hem.

Toch ervaar ik alleen dat hij naar mij kijkt, wanneer ik op de plaats ben gaan staan van zijn modellen. Hij kijkt naar mij maar toch ook weer niet. Hij kijkt naar de modellen, naar het Koninklijke paar dat ik ook in de spiegel kan terugvinden. Wat de afgebeelde schilder doet, dit aankijken, is heel dubbelzinnig geworden. Ik word aangekeken maar alleen als de schilder niet naar mij, maar naar zijn model kijkt. Zou hij naar de prinses hebben gekeken, dan zou deze fantasie een vroegtijdige dood gestorven zijn. Foucault vat het zo samen:

'De blik van de schilder is op mij gericht en ik word aangekeken en precies om die reden kan ik ontdekken dat de schilder niet naar mij, maar naar zijn modellen kijkt. De blik van de schilder plus de weergave van het spiegelbeeld samen, zijn een geniale manier om the laten zien wat elke schilder doet. De toeschouwer in de plaats stellen van iemand anders.'

De dubbelzinnigheid van de toeschouwer - want ik ben toeschouwer én model - is op andere schilderijen niet zo rechtstreeks zichtbaar. Een schilderij, zoals "Wivenhoe Park" van John Constable, is geschilderd vanuit het standpunt van een waarnemer. De toeschouwer wordt niet op de plaats van het model, maar op de plaats van de beschouwer neergezet en dat is de plek van de kunstenaar zelf. Er is geen spiegel om ons the laten zien dat niet wij, maar Constable het landschap zo gezien heeft. En er is geen afbeelding van Constable die ons aankijkt.

Toch is ook deze positie van de toeschouwer dubbelzinnig. We staan om the beginnen niet in dat landschap maar ervoor, alsof we door een venster heenkijken. Het is dus niet echt de plaats van de toeschouwer van dat landschap.

OP DE PLAATS VAN DE KUNSTENAAR STAAN

Wat betekent het 'op de plaats van de kunstenaar the staan?' Dat betekent ook dat we op de plaats van de kunstenaar staan in diens atelier met het doek voor zich. De toeschouwer op de plaats van de kunstenaar stellen is dus ook al weer heel dubbelzinnig.

Daar komt de illusie van de afbeelding zelf bij. Het doek zelf wil ons de indruk geven dat we in een landschap staan zoals de schilder daar zelf ook in gestaan heeft. We nemen automatisch aan dat we op dezelfde plaats staan als de kunstenaar, in zoverre die zelf ook een toeschouwer was van het landschap. Het behoort bij onze manier om realistisch schilderijen the lezen, dat we deze illusie accepteren. We interpreteren dergelijke schilderijen - volgens de conventies van de beeldtaal die we in onze cultuur meekrijgen - alsof we erin staan als toeschouwer, terwijl we ervoor staan, net als de kunstenaar in zijn atelier. Illusies dus, die we wel doorzien maar waarvan we ons niet bewust willen zijn. Net zoals een kind accepteert dat het Sinterklaas voor zich ziet, ook al heeft het oom Henk allang herkend.

Vandaar mijn fascinatie met Vélazquez - met grote dank aan Foucault natuurlijk. Want die slaagt er dan toch maar in om the laten zien hoe de illusie werkt, door er een the maken die al deze dubbelzinnigheden in de derde macht bevat.

WAAR STAAT DE TOESCHOUWER?

Waar wij staan als toeschouwer heeft immers drie betekenissen:

(1) ik sta waar de koning en de koningin stonden,

(2) ik ben de toeschouwer die door Vélazquez zelf vanuit het schilderij wordt aangekeken, en

(3) ik sta op de plaats waar de schilder zelf stond toen hij dit doek maakte.

Foucault meende dat dit schilderij heel goed liet zien, wat het betekent om iets 'na the bootsen' of the 'representeren.' Dat is immers de eis van alle realistische kunst. De plaats van de toeschouwer moest door iedereen kunnen worden ingenomen. Elk schilderij kan echter maar één enkele toeschouwer accepteren op die lege plaats en dat ben ik, of jij.

Op deze geweldloze manier manipuleert elk schilderij de ruimte van degene die het bekijkt.

Wivenhoe Park van John Constable - Toeschouwer, plaatje, realiteit

Wivenhoe Park John Constable
Wivenhoe Park John Constable

Waarom is dit geen "modern" schilderij? Omdat alles hier suggereert dat jij en jij alleen de toeschouwer bent van een landschap. Het schilderij is transparant, het werkt als een raam. En omdat het dus geen "spiegel" is, geen reflecties bevat, kun je er ook niet aan zien wat een schilderij tot een schilderij maakt. Daarom is het zo anders dan de Las Meninas van Velazquez. En uiteraard heel anders dan de versie van Picasso.

Fascinating Detail: Jose Nieto

De Lamme Duivel

In de tijd van Velazquez was er een mythische figuur die bekend stond onder de naam Sargatana, of "Lamme Duivel," Hij had het vermogen om alle sloten the openen en hij kon alles wat in een huis verborgen was zichtbaar maken. Is dit misschien de figuur die bedoeld is met de afbeelding van Jose Nieto, die hier in de deuropening staat?

Spaans studeren - met kunstgeschiedenis erbij.

Klik het screenshot voor de link.

Las Meninas op YouTube

The painter himself by himself

Picasso las meninas

Picasso las meninas
Picasso las meninas

Van Velazquez naar Picasso - De abstracte blik

Is dit wat je in het schilderij van Velazquez kunt zien? Vage vormen, contouren, een lijnenspel, zonder directe band met de realiteit? Je kunt deze 'vervaagde' blik op het schilderij, en de lijnen die je in gedachten trekt - die de beweging van je oog over het doek vastleggen - zien als de tussenvorm van Las Meninas van Velazquez naar de versie van Picasso.

Picasso's versie van Las Meninas - Hoe het moderne overgaat in het abstracte (of postmoderne?)

Analyse van Picasso: Las Meninas

Las meninas picasso
Las meninas picasso

Picasso zag dit schilderij als veertienjarige en het maakte diepe indruk op hem. In zijn versie van hetzelfde schilderij wordt het moderne - de reflecties, het spel met de toeschouwer - weer verbroken. Is dit een 'post-modern schilderij? Laten we het voorlopig maar 'abstract' noemen.

[1] De kunstenaar is niet meer herkenbaar. Zijn vorm is opgerekt, misschien mede vanwege het belang dat hij heeft. Hij is even lang geworden als het doek waaraan hij werkt, dat ook niet meer herkenbaar is.

[2] De spiegel is niet langer een spiegel. De toeschouwer wordt niet meer in het schilderij getrokken, de reflectie is niet langer aanwezig. De elementen van het schilderij communiceren met elkaar een niet langer met jou.

[3]De figuur die alles rustig kon overzien - een versie van de kunstenaar - is nu tot een element van het geheel geworden.

Picasso en Velazquez - op YouTube

Laat wat van je horen...!

    0 of 8192 characters used
    Post Comment

    • profile image

      Nikysit123 5 years ago

      Fijne lens! Heerlijk veel informatie. Ook fijne boeken die je hebt staan! Aangeraden! Nu dat je het over Spanje had, komt u even langs sommige leuke dorpjes aan de CostaBrava kijken dook onze interessanten verhalen the lezen!

    • PeterStip profile image

      PeterStip 5 years ago

      mooi om the zien, fantastische lens.goed om kunst lenzen telezen hier op squidoo. veel in info en mooi beeldmateriaal. like

    • profile image

      dramaturgie 6 years ago

      @RobbertVeen1: Dag Robbert. We vinden het oprecht een prachtige pagina. Bij een aantal comments hebben we toch al gemerkt dat het wel werkt ;-). Dank je voor de bedenking. Goedenavond...

    • RobbertVeen1 profile image
      Author

      RobbertVeen1 6 years ago

      @dramaturgie: Dank, denk ik. Backlinking via comments werkt echter niet op Squidoo, althans niet op dezelfde manier. ;-)

    • profile image

      dramaturgie 6 years ago

      Prachtige lens! Zeer interessante analyse van monumentale schilderij. Meer info over kunst vind je bij Kunstenkabinet. Lees ook onze laatste blogartikels over kunst the koop en het fenomeen van het kunstboek. Veel plezier en success met je lens! DG - redacteur bij Dramaturgie | Platform..

    • natashaely profile image

      natashaely 6 years ago

      What an amazing lens, I find art fascinating even though I know so little about it. I love John Constable paintings, The Haywain being my favourite. It has a lovely flow to it, even translated, nakes me want to learn Dutch to read it exactly how you wrote it. Congratulations on a lovely lens :)

    • RobbertVeen1 profile image
      Author

      RobbertVeen1 6 years ago

      @anonymous: Well, thank you very much! I'm amazed how easy it seems to be to cross the language barrier. Did you use anything special? Google translate also helps. I made a lens on that BTW:

      https://hubpages.com/literature/google-the-poet-as

      Maybe you like that one too. :-)

    • profile image

      anonymous 6 years ago

      I loved your analysis, you had me fascinated with your work here. Google Chrome solves our language problem and I can read translated Dutch fluently! This is so very well done!

    • RobbertVeen1 profile image
      Author

      RobbertVeen1 6 years ago

      @LizMac60: Thank you! That you managed to cross the language barrier here is awesome!

    • LizMac60 profile image

      Liz Mackay 6 years ago from United Kingdom

      Despite the language barrier I really enoyed this lens and managed to understand a little.

    • RobbertVeen1 profile image
      Author

      RobbertVeen1 6 years ago

      @religions7: Yep. Weggehaald. Dank voor je hulp!

    • religions7 profile image

      religions7 6 years ago

      @RobbertVeen1: Hier is een hele lijst met squidoo modules:

      https://hubpages.com/community/squido-modules (heb je door dat hieronder een lens niet verschijnt - bij 'interessante pagina's over kunst'?

    • RobbertVeen1 profile image
      Author

      RobbertVeen1 6 years ago

      @religions7: Dat is een goed idee. (Wist niet dat er zoiets was...) ga het doen. dank!

    • religions7 profile image

      religions7 6 years ago

      Je zou de 'big picture' module kunnen gebruiken om het schilderij net wat duidelijker the laten zien. Het is op deze manier net the klein om je enquete the kunnen beantwoorden.